Een cursus hoogbegaafdheid voor het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs lijken op het eerste gezicht hetzelfde doel te dienen: beter omgaan met hoogbegaafde leerlingen. Toch zijn de inhoud, aanpak en leerdoelen behoorlijk verschillend. In dit artikel vergelijk ik beide cursustypen op concrete criteria, benoem ik de meest gemaakte keuzefouten en help ik je bepalen welke cursus het beste aansluit bij jouw situatie.

Waarom het onderscheid belangrijk is

Een goede cursus sluit aan bij de context waarin je werkt. De uitdagingen rondom hoogbegaafdheid in het basisonderwijs zijn nu eenmaal anders dan die in het voortgezet onderwijs. Wie daar geen rekening mee houdt, loopt het risico een cursus te volgen die wel theoretisch interessant is, maar in de praktijk weinig toevoegt.

In de praktijk merken we dat veel professionals een algemene cursus volgen en vervolgens moeite hebben om de opgedane kennis te vertalen naar hun eigen lespraktijk. Dat is zonde van je tijd en je investering. Een goede cursus is niet alleen vakinhoudelijk sterk, maar ook contextspecifiek.

Het gaat hierbij niet alleen om het leeftijdsverschil van de leerlingen. Het gaat om andere ontwikkelingsbehoeften, andere sociale dynamieken, andere schoolstructuren en een ander type professional dat de cursus volgt.

De kern van het verschil: ontwikkelingsfase en schoolcontext

Hoogbegaafdheid manifesteert zich anders, afhankelijk van de leeftijdsfase van het kind. Dat is het vertrekpunt voor elk goed cursusverschil.

In het basisonderwijs zit je in de signaleringsperiode. Hoogbegaafdheid wordt hier vaak voor het eerst opgemerkt of gemist. Leerkrachten werken de hele dag met dezelfde klas en hebben daardoor een diepe, brede kennis van elk kind. Ze zien gedrag, emoties en sociale interactie tegelijk. De uitdaging is: herkennen, begrijpen en basaal differentiëren binnen de groepsles.

In het voortgezet onderwijs is die context fundamenteel anders. Een docent ziet een leerling één of twee uur per week. Signalering is daarmee een gedeelde verantwoordelijkheid verspreid over een heel team van vakdocenten. Bovendien zijn veel hoogbegaafde leerlingen in het VO al jaren ondergestimuleerd geweest. Ze kunnen onderpresteren, afhaken of sociale problemen hebben ontwikkeld die hun oorsprong vinden in het basisonderwijs.

Dit heeft directe gevolgen voor wat je moet leren in een cursus.

Vergelijking op 6 concrete criteria

Hieronder zet ik de twee cursustypen naast elkaar op de criteria die er echt toe doen bij het kiezen van de juiste opleiding.

Wat je in de tabel ziet, is meer dan een opsomming van doelgroepen. Het gaat om een fundamenteel andere kijk op wat hoogbegaafdheid op dat moment vraagt van de leerling én van jou als professional.

Veelgemaakte fouten bij het kiezen van een cursus

Hier gaat het in de praktijk regelmatig mis. Een bewuste keuze voor het juiste cursustype voorkomt dat je tijd en geld investeert in kennis die je niet direct kunt toepassen.

Fout 1: De algemene cursus als standaardkeuze

Veel scholen kiezen een generieke cursus hoogbegaafdheid zonder te kijken of die aansluit bij de fase van hun leerlingen. Een cursus die inhoudelijk goed is voor het PO, bevat vaak te weinig over onderpresteren, motivatieproblemen of de complexiteit van een vakdocentensysteem. De theorie klopt, maar de vertaalslag naar de eigen praktijk ontbreekt.

Fout 2: Alleen de specialist opleiden

Een veelgemaakte fout in zowel het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs: één persoon volgt een cursus en wordt intern “de hoogbegaafdheidsexpert”. De rest van het team blijft ongeschoold. Dat werkt niet. Hoogbegaafdheid vraagt om een gedeelde visie in het hele team, niet om één aanspreekpunt. In het VO is dit probleem nog pregnanter, omdat een hoogbegaafde leerling dagelijks met vijf tot tien verschillende docenten te maken heeft.

Fout 3: De emotionele kant onderschatten

Zowel in het PO als in het VO is er de neiging om hoogbegaafdheid puur cognitief te benaderen: slimmere opdrachten, hoger niveau, meer stof. Maar een goede cursus besteedt in beide gevallen nadrukkelijk aandacht aan de sociaal-emotionele ontwikkeling. Hoe dat eruitziet, verschilt: in het PO gaat het vaker over hoogsensitiviteit en perfectionisme in een vroeg stadium, in het VO meer over identiteitscrisis, negatief zelfbeeld en motivatieverlies door jarenlange onderbenutting.

Over de meest voorkomende fouten bij begeleiding in het basisonderwijs lees je meer in het artikel over veelgemaakte fouten bij het begeleiden van hoogbegaafde kinderen.

Fout 4: Eenmalig een cursus volgen zonder verankering

Een cursus is geen eindpunt. In de praktijk zien we dat scholen en teams terugvallen in oud gedrag als er geen structurele opvolging is. Een goede cursus stimuleert je om afspraken te maken over hoe je de kennis borgt in het beleid, de teamvergadering en de leerlingbesprekingen.

Wat maakt een cursus voor het basisonderwijs sterk?

Een goede cursus voor het PO begint bij herkenning. Leerkrachten leren de subtiele signalen te lezen: het kind dat snel klaar is maar verveling verbergt, het kind dat juist laag presteert omdat het zich niet uitgedaagd voelt, of het kind dat sociaal-emotioneel uit de toon valt bij klasgenoten. Signalering is hier de fundering van alles.

Daarnaast leert een leerkracht in het PO hoe hij of zij binnen de groepsles ruimte maakt voor hoogbegaafde leerlingen. Niet door een kind apart te zetten met een stapel extra werk, maar door te compacten, te verrijken en aan te sluiten bij de intrinsieke nieuwsgierigheid van het kind. Dat vraagt om didactische vaardigheden én om een stuk zelfreflectie: wat neem ik mee in mijn beeld van een leerling?

Wat maakt een cursus voor het voortgezet onderwijs sterk?

Een sterke VO-cursus erkent dat hoogbegaafdheid in het voortgezet onderwijs vaak al een geschiedenis heeft. Leerlingen die jarenlang te weinig uitdaging hebben gehad, kunnen gedragspatronen hebben ontwikkeld die zowel hun leren als hun sociale ontwikkeling belemmeren. Een docent of mentor moet weten hoe hij of zij die leerling opnieuw in contact brengt met zijn eigen potentieel.

Praktisch gezien leren VO-professionals in een goede cursus hoe ze interdisciplinair samenwerken: hoe bespreek je een hoogbegaafde leerling in het zorgteam? Hoe zorg je voor een consistente aanpak over vakken heen? En hoe voer je een mentorgesprek dat verder gaat dan “je kunt meer als je je best doet”?

Een bijkomend aandachtspunt in het VO is de studiekeuze en doorstroom. Hoogbegaafde leerlingen in de bovenbouw onderschatten zichzelf regelmatig of kiezen voor veilige opties. Een goede cursus reikt mentoren en decanen handvatten aan om hier constructief mee om te gaan.

Wanneer kies je welke cursus?

De keuze is in de meeste gevallen eenvoudig te maken aan de hand van twee vragen:

• In welke schoolfase werk jij? Kies dan de cursus die daarbij aansluit. Overstap-professionals (bijv. een IB-er die ook scholen in het VO ondersteunt) doen er verstandig aan beide trajecten te kennen.

• Wat is de specifieke vraag in je school of team? Gaat het om vroege herkenning en differentiatie in de klas? Dan PO. Gaat het om onderpresteren, motivatieproblemen of teamgerichte aanpak? Dan VO, ook als er soms jonge leerlingen bij betrokken zijn.

Als je nog oriënteert op wat een training omgaan met hoogbegaafdheid in den brede inhoudt en voor welke situaties het relevant is, biedt het pillar-artikel over training omgaan met hoogbegaafdheid een helder overzicht. Daarin staan ook een checklist en een stappenplan om de juiste training te kiezen voor jouw organisatie.

Hoe School&Co het verschil maakt

Bij School&Co werken we met professionals uit zowel het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs. Die breedte is geen toeval. Jarenlange ervaring in beide onderwijscontexten, aangevuld met interim-werkervaring, geeft ons een scherp beeld van wat er in de praktijk écht werkt.

We geven geen kant-en-klare cursus die je doorloopt en vergeet. We kijken naar de specifieke situatie van jouw school of team, en stemmen onze trainingen en begeleiding daarop af. Werken jullie in een PO-school met meerdere hoogbegaafde leerlingen in één klas? Of in een VO-context waar onderpresteren de norm is geworden? Die context bepaalt de inhoud.

Dat is geen marketingtaal, maar een praktische keuze: een training die niet aansluit bij jouw werkelijkheid levert geen resultaat. En resultaat is waar we naar werken.

Veelgestelde vragen

Kan ik een cursus voor het basisonderwijs volgen als ik in het VO werk?

Inhoudelijk is dat interessant als achtergrondkennis, maar praktisch gezien mis je de context die nodig is om de leerstof direct toe te passen. De casuïstiek, de voorbeelden en de didactische oefeningen zijn afgestemd op het PO. Kies bij voorkeur een cursus die specifiek gericht is op het onderwijs- en leeftijdsniveau van jouw leerlingen.

Is een online cursus hoogbegaafdheid net zo effectief als een live training?

Dat hangt sterk af van de opzet. Een goede online cursus biedt ruimte voor casuïstiek, interactie en reflectie op eigen praktijkervaring. Puur kennisoverdracht via video is zelden voldoende voor een gedragsverandering in de klas. Kijk of de cursus begeleiding biedt en werkt met echte praktijkopdrachten.

Moet het hele team een cursus volgen, of is één persoon genoeg?

Eén persoon opleiden werkt op de korte termijn, maar niet structureel. Hoogbegaafdheid vraagt om een gedeelde visie en aanpak. Dat geldt in het PO voor het leerkrachtenteam en in het VO nog sterker, omdat een leerling met veel verschillende docenten te maken heeft. Een teamtraining of meerdere scholingstrajecten naast elkaar zijn effectiever dan een enkel expertisecentrum van één persoon.

Wat is het verschil tussen een cursus en een opleiding hoogbegaafdheidscoach?

Een cursus richt zich op het handelingsrepertoire van de professional in de klas of school: herkennen, signaleren, begeleiden en samenwerken. Een opleiding tot hoogbegaafdheidscoach is diepgaander en richt zich op individuele begeleiding van hoogbegaafde personen. Beide hebben waarde, maar dienen een ander doel. Wil je als leerkracht of docent beter worden in je dagelijkse aanpak? Dan is een cursus de logische keuze.

Is een cursus ook nuttig als ouder van een hoogbegaafd kind?

Zeker. Ouders hebben andere behoeften dan professionals, maar ook zij kunnen baat hebben bij gerichte scholing. Er zijn specifieke cursussen ontwikkeld voor ouders van hoogbegaafde kinderen, gericht op het thuisfront en de samenwerking met school. Je leest er meer over in het artikel over cursus hoogbegaafdheid voor ouders.